Atopowe zapalenie skóry dieta

Coraz więcej badań pokazuje, że dieta może odgrywać istotną rolę przy atopowym zapaleniu skóry. Pewne produkty mogą nasilać objawy choroby, a inne je łagodzić. Dlaczego tak jest i jak powinna wyglądać dieta w AZS, by pomagała w uzyskaniu poprawy stanu skóry?  

Atopowe zapalenie skóry a dieta - czy jedzenie ma znaczenie?

Dieta ma znaczenie przy atopowym zapaleniu skóry, jednak jej wpływ jest pośredni. Nie bierze udziału w patogenezie choroby, natomiast ma związek z funkcjonowaniem jelit i układu odpornościowego oraz z procesami zapalnymi zachodzącymi w organizmie. 

Jelita, w których zachodzi trawienie pokarmu i wchłanianie składników odżywczych, oddzielone są od organizmu błoną śluzową. Tworzy ona barierę jelitową - złożony system, który decyduje o tym, co może przedostać się z przewodu pokarmowego do krwiobiegu, a co powinno zostać zatrzymane i usunięte z organizmu. Bariera ta składa się z kilku elementów - nabłonka jelitowego, czyli warstwy ściśle połączonych komórek wyściełających jelito, warstwy śluzu, komórek odpornościowych oraz mikrobioty.

Od szczelności bariery jelitowej zależy homeostaza całego organizmu: w tym działanie układu odpornościowego.

Mikrobiota jelitowa, czyli ekosystem drobnoustrojów zamieszkujących jelita (głównie bakterie i grzyby) ma duży wpływ na integralność bariery jelitowej. Gdy ilość dobrych bakterii zostaje zmniejszona, bariera jelitowa staje się bardziej przepuszczalna. Wtedy do krwiobiegu przedostają się substancje, które pobudzają układ odpornościowy. Sprzyja to powstawaniu przewlekłego stanu zapalnego. Stan ten, przez tzw. oś jelita-skóra może oddziaływać również na skórę. W przypadku atopowego zapalenia skóry będzie to nasilało objawy choroby.

U osób z AZS często obserwuje się zaburzenia mikrobioty jelitowej oraz zwiększoną przepuszczalność jelit, co pozwala niestrawionym cząstkom pokarmowym przedostawać się do krwi i stymulować układ odpornościowy do produkcji cytokin prozapalnych, nasilając stan zapalny skóry. 

Nieszczelna bariera jelitowa może także ułatwiać powstawanie alergii pokarmowych, ponieważ przepuszcza do krwiobiegu białka, które układ odpornościowy może rozpoznać jako zagrożenie. W odpowiedzi zacznie produkować przeciwciała i cytokiny prozapalne, pogarszające objawy skórne. Warto tu zaznaczyć, że reakcje te są indywidualne. Nie każdy pacjent z AZS ma alergię pokarmową. Ponadto u jednego pacjenta alergenem może być nabiał, a u innego pszenica.

Znacznie częściej niż alergie pokarmowe występują nietolerancje pokarmowe. Jakie są różnice między nimi?

Produkty, które mogą nasilać objawy AZS

Czego unikać przy atopowym zapaleniu skóry? Nie ma uniwersalnej diety dla wszystkich chorych, która określałaby, jakie pokarmy trzeba koniecznie wykluczyć. Każdy pacjent powinien mieć jadłospis dobrany indywidualnie, ponieważ reakcje na poszczególne produkty różnią się w zależności od stanu jelit, mikrobioty, obecności alergii lub nietolerancji.

Warto więc obserwować indywidualne reakcje pacjenta na różne produkty spożywcze, zwracając uwagę na nasilenie zmian skórnych i świądu oraz na dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Najczęściej zgłaszanymi grupami produktów, które u części pacjentów mogą zaostrzyć objawy AZS, są:

• mleko krowie i przetwory,
• jaja,
• pszenica i gluten, 
• cukier i produkty wysokoprzetworzone,
• alkohol i ostre przyprawy.

Ważne jest unikanie profilaktycznej eliminacji pokarmów i wprowadzanie diety eliminacyjnej tylko przy powtarzalnych nasileniach objawów, najlepiej pod kontrolą specjalisty. 

Dieta eliminacyjna przy AZS - kiedy ma sens, a kiedy szkodzi

Dieta eliminacyjna przy atopowym zapaleniu skóry ma sens tylko wtedy, gdy istnieje potwierdzona alergia pokarmowa. Wtedy eliminacja konkretnego alergenu może realnie zmniejszyć zmiany skórne w AZS i poprawić wygląd skóry.

Czas stosowania diety eliminacyjnej powinien zostać określony przez lekarza. Zazwyczaj taka dieta trwa 2-4 tygodnie, a następnie przeprowadza się próbę prowokacji danym pokarmem. Maksymalnie dieta eliminacyjna wprowadzana jest na kilka miesięcy, przy czym u dzieci temat wygląda inaczej niż u dorosłych.

Nie powinno się stosować diety eliminacyjnej zbyt długo ze względu na ryzyko niedoborów białka, wapnia oraz innych składników pokarmowych. Niedobory te mogą pogorszyć stan bariery ochronnej skóry i sprzyjać zaostrzaniu się objawów.

W trakcie diety eliminacyjnej konieczne jest prowadzenie dzienniczka objawów. Należy w nim zapisywać wszystkie spożywane produkty oraz porę ich spożycia, a także obserwowane objawy i czas ich wystąpienia. Dzienniczek to podstawa, aby dieta eliminacyjna miała wartość diagnostyczną, ponieważ tylko systematyczne zapisy pozwalają powiązać konkretne jedzenie z nasileniem objawów AZS. 

Produkty, które mogą wspierać skórę atopową

Ponieważ AZS jest chorobą zapalną skóry, pewne korzyści może przynieść dieta przeciwzapalna. Oto produkty, które mogą wspierać leczenie AZS:

• kwasy omega-3 (tłuste ryby morskie, olej lniany) - posiadają działanie przeciwzapalne oraz wzmacniają barierę naskórkową, poprawiając nawilżenie skóry. Pomagają także regulować odpowiedź immunologiczną,
• produkty bogate w cynk (pestki dyni, rośliny strączkowe, mięso) - cynk jest niezbędny do regeneracji naskórka i wspomaga gojenie się uszkodzeń skóry. Wpływa również na odporność i kontrolę stanu zapalnego. Jego niedobór nasila świąd i suchość skóry,
• produkty bogate w selen (orzechy brazylijskie, mięso, ryby morskie) - selen jest silnym przeciwutleniaczem, neutralizującym wolne rodniki. Przyśpiesza gojenie się ran i łagodzi stany zapalne,
• źródła witaminy D (tłuste ryby, jaja, tran) - witamina D jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Badania wskazują, że osoby z niedoborem tej witaminy mają cięższy przebieg AZS,
• warzywa bogate w polifenole (czerwona cebula, brokuł, czosnek, papryka) - posiadają właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne, a także wspierają regenerację bariery skórnej.

Warto włączyć je do diety, gdyż wpływają pozytywnie na zdrowie skóry.

Nie należy zapominać również o odpowiednim nawodnieniu organizmu od wewnątrz, które pomaga w utrzymaniu nawilżenia i elastyczności skóry.

Rola jelit i mikrobioty w AZS

Mikrobiota jelitowa stanowi zbiór wszystkich mikroorganizmów zamieszkujących jelita. Odgrywa ważną rolę w regulowaniu układu odpornościowego. U osób z atopowym zapaleniem skóry mikrobiota jelitowa ma szczególne znaczenie, ponieważ jej zaburzenia zwiększają skłonność do stanów zapalnych i zaostrzeń objawów.

Do rozregulowania mikrobioty często doprowadzają: antybiotyki, stres i niewłaściwa dieta. Antybiotyki zabijają nie tylko chorobotwórcze bakterie, ale również te pożyteczne, ograniczając różnorodność mikroflory. Podobnie działa przewlekły stres, zmieniając skład mikrobioty jelitowej i obniżając w niej ilość dobroczynnych szczepów. Wreszcie, dieta bogata w cukry proste i nasycone kwasy tłuszczowe a uboga w błonnik prowadzi do zachwiania równowagi mikrobiomu i wzrostu niekorzystnych bakterii.

A jaka dieta wspomaga utrzymanie zdrowego mikrobiomu? Kluczową rolę odgrywają błonnik oraz produkty fermentowane. Błonnik jest pożywką dla dobrych bakterii i stymuluje ich wzrost. Występuje m.in. w kaszach (jaglana, gryczana, pęczak), płatkach owsianych, fasoli, brokułach, malinach, suszonych śliwkach. Z kolei produkty fermentowane dostarczają korzystnych bakterii, które wspierają równowagę mikrobioty. Można je znaleźć w kefirze, twarogu, ogórkach kiszonych i kapuście kiszonej.

Ostrożnie należy natomiast podejść do suplementacji probiotyków, ponieważ ich skuteczność zależy od szczepu bakterii. Nie każdy probiotyk będzie korzystny na AZS. U niektórych pacjentów po podaniu probiotyku nie tylko nie obserwuje się poprawy, ale może wręcz dojść do nasilenia objawów. Dlatego nie można traktować probiotyków jako sposobu leczenia atopowego zapalenia skóry. Suplementację warto ustalić z lekarzem, który doradzi konkretne szczepy i czas ich zażywania.  

Dieta przy AZS u dzieci - najczęstsze błędy rodziców

Dieta w atopowym zapaleniu skóry u dzieci dla wielu rodziców bywa trudnym tematem. W dobrej wierze mogą podejmować różne działania, które zamiast przynieść poprawę kondycji skóry u dziecka, narażają je na pogorszenie zdrowia. Na jakie błędy żywieniowe powinni uważać rodzice dzieci z AZS?

Częstym błędem jest zbyt szybkie eliminowanie wielu produktów. To uniemożliwia rozpoznanie, który konkretnie składnik diety powoduje zaostrzenie objawów. Ponadto restrykcyjna dieta wiąże się z ryzykiem niedoborów u dziecka i osłabieniem jego organizmu. 

Kolejnym błędem jest nadmierne skupianie się na diecie dziecka zamiast na leczeniu i pielęgnacji skóry. Nawet dobrze skomponowana dieta nie zastąpi regularnego stosowania emolientów ani leczenia przeciwzapalnego, gdy objawy AZS zaostrzają się i powodują duży dyskomfort.

Jeszcze innym błędem jest mylenie AZS z alergią IgE-zależną i wprowadzanie niepotrzebnych diet eliminacyjnych. W alergii IgE-zależnej objawy po spożyciu nawet niewielkiej ilości alergenu pojawiają się szybko i mogą obejmować pokrzywkę, obrzęk, duszność, biegunkę lub wymioty. Ten typ alergii może prowadzić do wystąpienia zagrażającego życiu wstrząsu anafilaktycznego. 

Chociaż AZS występuje często z alergiami, nie jest jednoznaczne z alergiami pokarmowymi i nie powinno się go rozumieć tak samo. Większość przypadków AZS nie jest zależna od reakcji IgE i przyczyną nasilania się zmian skórnych są inne czynniki, niż zjedzenie określonego produktu - na przykład suchość skóry. 

Najlepszym rozwiązaniem dla rodziców dzieci z atopowym zapaleniem skóry jest pozostawanie w kontakcie z lekarzem i dietetykiem. Lekarz ustali proces leczenia i w razie podejrzenia alergii pokarmowej przeprowadzi bezpiecznie przez proces diety eliminacyjnej. Dietetyk pomoże natomiast skomponować dietę dziecka tak, aby była pełnowartościowa i nie powodowała niedoborów.

Czy istnieje uniwersalna dieta na atopowe zapalenie skóry?

Nie istnieje jedna uniwersalna dieta przy atopowym zapaleniu skóry. Reakcje każdego organizmu są indywidualne. Dlatego aby ustalić, co jeść przy atopowym zapaleniu skóry, a czego nie jeść, trzeba bacznie obserwować swój organizm i czy symptomy AZS zaostrzają się po spożyciu danego pokarmu.

Warto też zdawać sobie sprawę z tego, że choć u osób cierpiących na atopowe zapalenie skóry dieta odgrywa pewną rolę, to nie jest najważniejsza. Często większe znaczenie mają inne zmiany w stylu życia, dokonane na podstawie obserwacji reakcji skóry na różne czynniki. Do czynników zaostrzających zaliczają się nie tylko produkty spożywcze, ale też stres, brak snu i zmęczenie, alergeny wziewne, zmiany wilgotności powietrza i temperatury, materiały ubrań (wełna), detergenty i kosmetyki. Kluczem w łagodzeniu objawów AZS jest codzienna pielęgnacja, wsparta unikaniem czynników drażniących, redukcją stresu i odpowiednią ilością snu.

Dieta to tylko jeden element terapii AZS

Pielęgnacja emolientowa to podstawa terapii atopowego zapalenia skóry. W tej chorobie głównym problemem jest uszkodzona bariera hydrolipidowa skóry. Skutkuje to tym, że skóra szybciej traci wodę i łatwiej przepuszcza drobnoustroje oraz alergeny, co naraża ją na stan zapalny.

Emolienty są preparatami o właściwościach nawilżających i natłuszczających. Zawierają składniki uzupełniające lipidy naskórka. Stosowane regularnie, odbudowują i uszczelniają barierę hydrolipidową, zmniejszając podatność skóry na szkodliwe czynniki zewnętrzne oraz ograniczają przeznaskórkową utratę wody (TEWL). Dzięki temu redukują świąd, suchość i inne objawy atopowego zapalenia skóry. A ponieważ obniżają stan zapalny, zmniejszają ilość stosowanych leków przeciwzapalnych. 

Odpowiednia dieta w AZS może być wsparciem, lecz nie zamiennikiem leczenia. Nie należy jej traktować jako jedynego rozwiązania. Fundamentem dla dzieci i dorosłych chorych na AZS jest codzienna pielęgnacja, najlepiej oparta na dermokosmetykach dostosowanych do potrzeb wrażliwej skóry.

Atopicin - dermokosmetyki dla osób z AZS

Atopicin to zestaw dermokosmetyków do kompleksowej pielęgnacji ciała. Zawiera niezbędne do pielęgnacji kremy, balsamy, olejek i szampon, skoncentrowane na potrzebach osób z AZS. Preparaty zostały stworzone z myślą o odbudowie uszkodzonej bariery hydrolipidowej, która w atopowym zapaleniu skóry stanowi główny problem.

Tym, co wyróżnia dermokosmetyki Atopicin, są formuły oparte na składnikach naturalnego pochodzenia, zgodnych ze skórą i wspierających naturalne mechanizmy regeneracji naskórka. Mocznik, kwas mlekowy i lipidy z naturalnych olejów i maseł przywracają skórze nawilżenie. Pantenol, alantoina i witamina E przynoszą ulgę, łagodząc uczucie swędzenia i napięcia. 

Starannie opracowane składy Atopicin minimalizują ryzyko podrażnień. Są to produkty bezzapachowe i o neutralnym pH dla skóry. Zaprojektowane zostały tak, aby długofalowo wspierać delikatną, suchą skórę i łagodzić przebieg atopii. 

Podsumowanie

Dieta w atopowym zapaleniu może być pomocna zwłaszcza u osób cierpiących na alergie pokarmowe. W tych przypadkach wyeliminowanie problematycznych produktów jest uzasadnione, jednak powinno się odbywać po konsultacji ze specjalistą. U osób bez zdiagnozowanej alergii dieta eliminacyjna nie ma sensu i może nieść ryzyko niedoborów. Warto koncentrować się na tym, aby jeść produkty wspierające zdrowie skóry. I nie zapominać o podstawach w atopowym zapaleniu skóry - najważniejsze są pielęgnacja emolientami i unikanie czynników drażniących oraz specjalistyczne leczenie.

Bibliografia

1. Dieta w atopowym zapaleniu skóry [w:] Dieta w chorobach skóry, pod red. Waldemara Placka, Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o., Lublin 2015
2. Daszkiewicz M: Rola żywienia w zapobieganiu terapii wybranych schorzeń skóry, Aesthetic of Cosmetology and Medicine, 2021
3. Karczewska J, Ukleja-Sokołowska N, Bartuzi Z: Alergia pokarmowa a atopowe zapalenie skóry. Aktualne poglądy i opinie, „Alergia Astma Immunologia” 2019
4. Devereux G, Seaton A: Diet as a risk factor for atopy and asthma. J Allergy Clin Immunol 2005; 115: 1109-17
5. Krauze A, Zawadzka-Krajewska A, Lange J: Alergia pokarmowa. Klinika Pediatryczna 2007; 15, 2: 224-229